Zeytinyağının Sağlık Faydaları: Bilimsel Kanıtlar ve Kimyasal Bileşim

Özet

Zeytinyağı, özellikle sızma zeytinyağı, Akdeniz diyetinin temel bileşeni olarak binlerce yıldır insan beslenmesinde yer almaktadır. Bu makale, zeytinyağının kimyasal bileşimini, özellikle asitlik oranı ve polifenol içeriğini inceleyerek, sağlık üzerindeki faydalarını bilimsel araştırmalar ışığında değerlendirmektedir. Çalışmalar, zeytinyağının kardiyovasküler hastalıklar, kanser, inflamasyon ve nörodejeneratif hastalıklar üzerindeki koruyucu etkilerini göstermektedir.

Giriş

Zeytin ağacı (Olea europaea), Akdeniz havzasının karakteristik bitkilerinden biri olarak, bu bölgede yaşayan toplumların beslenme kültürünün temelini oluşturmuştur. Zeytinyağı, özellikle soğuk sıkım yöntemiyle elde edilen sızma zeytinyağı (extra virgin olive oil), yalnızca lezzetli bir yağ olmakla kalmayıp, sağlık üzerindeki olumlu etkileriyle de dikkat çekmektedir.

Modern bilimsel araştırmalar, Akdeniz diyetinin ve zeytinyağı tüketiminin sağlıklı yaşlanma, kronik hastalık riskinin azalması ve yaşam kalitesinin artması ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu makalede, zeytinyağının kimyasal bileşimi ve sağlık üzerindeki kanıtlanmış faydaları ele alınacaktır.

Zeytinyağının Kimyasal Bileşimi

Yağ Asidi Profili

Zeytinyağının %98-99’u triasilgliserollerden (TAG) oluşur. Bu yağların yağ asidi bileşimi şu şekildedir:

• Oleik asit (C18:1): %55-83 – Ana monodoymamış yağ asidi
• Palmitik asit (C16:0): %7.5-20 – Doymuş yağ asidi
• Linoleik asit (C18:2): %2.5-21 – Omega-6 çoklu doymamış yağ asidi
• Palmitoleik asit (C16:1): %0.3-3.5 – Monodoymamış yağ asidi
• Stearik asit (C18:0): %0.5-5 – Doymuş yağ asidi
• α-Linolenik asit (C18:3): %0-1.5 – Omega-3 çoklu doymamış yağ asidi

Asitlik Oranı ve Kalite Göstergeleri

Zeytinyağının asitlik oranı, serbest oleik asit miktarı ile ölçülür ve kalite göstergesi olarak kullanılır:

• Sızma zeytinyağı: ≤0.8% asitlik
• Virgin zeytinyağı: ≤2.0% asitlik
• Lampante virgin zeytinyağı: >2.0% asitlik (tüketim için uygun değil)
• Rafine zeytinyağı: ≤0.3% asitlik (ancak biyoaktif bileşenler kaybolmuş)

Düşük asitlik oranı, zeytinlerin taze işlendiğini ve yağın kaliteli olduğunu gösterir.

Polifenol İçeriği ve Biyoaktif Bileşenler

Zeytinyağının sağlık faydalarının büyük kısmı, içerdiği polifenol bileşenlerden kaynaklanır. Ana polifenoller şunlardır:

• Hidroksitirosol (HTyr): Güçlü antioksidan etki
• Tirozol (Tyr): Anti-inflamatuar özellikler
• Oleuropein: Antimikrobiyal ve antioksidan
• Oleocanthal: Anti-inflamatuar, ibuprofen benzeri etki
• Oleokorin: Nöroprotektif özellikler
• Pinoresinol ve asetoksipinoresinol: Lignan grubu bileşenler

Sızma zeytinyağında polifenol miktarı 50-1000 mg/kg arasında değişir. Bu miktar, zeytin çeşidi, olgunluk durumu, iklim koşulları, hasat zamanı ve işleme yöntemine bağlıdır.

Diğer Biyoaktif Bileşenler

• Tokoferoller (Vitamin E): α-tokoferol başta olmak üzere doğal antioksidanlar
• Skualen: Kolesterol sentezinin öncüsü, cilt sağlığı için önemli
• Fitosteroller: β-sitosterol, kampesterol – kolesterol emilimini azaltır

Zeytinyağının Sağlık Faydaları

1. Kardiyovasküler Sağlık

Zeytinyağının kardiyovasküler sistem üzerindeki faydaları en çok araştırılan konular arasındadır:

Kolesterol Düzeyleri: Monodoymamış yağlar (oleik asit) LDL kolesterolü azaltırken, HDL kolesterolünü korur veya artırır. Polifenoller, LDL’nin oksidasyonunu önleyerek ateroskleroz riskini azaltır.

Kan Basıncı: PREDIMED çalışması gibi büyük klinik araştırmalar, zeytinyağı tüketiminin kan basıncını düşürdüğünü göstermiştir. Oleocanthal bileşeninin özellikle etkili olduğu düşünülmektedir.

Endotel Fonksiyonu: Polifenoller, kan damarlarının iç duvarındaki endotel hücrelerinin fonksiyonunu iyileştirerek, vazodilatasyon ve kan akışını artırır.

Tromboz Riski: Zeytinyağı, trombosit agregasyonunu azaltarak kan pıhtılaşması riskini düşürür.

2. Anti-İnflamatuar Etkiler

Kronik inflamasyon, birçok hastalığın temelinde yer alır. Zeytinyağının anti-inflamatuar etkileri:

Oleocanthal: İbuprofen ile benzer anti-inflamatuar etki gösterir, ancak yan etkiler daha azdır. COX-1 ve COX-2 enzimlerini inhibe eder.

Sitokinler: TNF-α, IL-6, CRP gibi inflamatuar belirteçlerin seviyelerini azaltır.

NF-κB Pathway: Bu önemli inflamatuar yolağı baskılayarak, kronik inflamasyonu azaltır.

3. Kanser Önleyici Etkiler

Zeytinyağının kanser üzerindeki koruyucu etkileri:

Antioksidan Etki: Serbest radikalleri nötralize ederek DNA hasarını önler.

Apoptoz İndüksiyonu: Kanser hücrelerinde programlı hücre ölümünü başlatır.

Angiogenez İnhibisyonu: Tümör damarlanmasını engelleyerek kanserin yayılmasını önler.

Hormon Reseptör Modülasyonu: Özellikle meme kanserinde östrojen reseptör aktivitesini modüle eder.

Epidemiyolojik çalışmalar, yüksek zeytinyağı tüketiminin meme, kolon, prostat ve akciğer kanseri riskini azalttığını göstermektedir.

4. Nörolojik Sağlık ve Kognitif Fonksiyonlar

Alzheimer Hastalığı: Polifenoller, amiloid-β plakların birikimini azaltır ve nöroinflamasyonu önler.

Parkinson Hastalığı: Antioksidan etkiler, dopaminerjik nöronları korur.

Kognitif Fonksiyonlar: Düzenli zeytinyağı tüketimi, yaşlılarda hafıza ve öğrenme kapasitesini korur.

Kan-Beyin Bariyeri: Bazı polifenoller bu bariyeri geçerek, doğrudan beyin dokusunda etki gösterir.

5. Metabolik Sağlık

Diyabet: Zeytinyağı, insülin duyarlılığını artırır ve glikoz metabolizmasını iyileştirir.

Obezite: Doygunluk hissi artırır ve metabolik hızı yükseltir.

Metabolik Sendrom: Tüm bileşenler (hipertansiyon, dislipidemi, insülin direnci, karın obezitesi) üzerinde olumlu etkiler gösterir.

6. Gastrointestinal Sağlık

Mide Koruma: H. pylori bakterisine karşı antimikrobiyal etki gösterir.

Bağırsak Mikrobiyotası: Faydalı bakterilerin çoğalmasını destekler.

İnflamatuar Bağırsak Hastalığı: Anti-inflamatuar etkilerle semptomları azaltabilir.

7. Kemik Sağlığı

Osteoporoz: Polifenoller, kemik yapımını stimüle eden osteoblast aktivitesini artırır.

Kalsiyum Emilimi: Kemik mineralizasyonunu destekler.

8. Cilt Sağlığı

Yaşlanma Karşıtı: Vitamin E ve skualen, cilt yaşlanmasını yavaşlatır.

UV Koruması: Antioksidanlar, güneş hasarına karşı koruma sağlar.

Nem Dengesi: Doğal nemlendirici özellikler gösterir.

Bilimsel Kanıtlar ve Önemli Çalışmalar

PREDIMED Çalışması

İspanya’da yapılan bu randomize kontrollü çalışma, 7447 yüksek kardiyovasküler riskli kişiyi takip etmiştir. Sızma zeytinyağı ile desteklenen Akdeniz diyeti, kardiyovasküler olayları %30 oranında azaltmıştır.

Lyon Diyet Kalp Çalışması

Fransa’da yapılan bu çalışma, Akdeniz diyetinin ve zeytinyağının miyokard infarktüsü sonrası ikincil korunmada etkili olduğunu göstermiştir.

EUROLIVE Çalışması

Avrupa’da yapılan bu çapraz çalışma, polifenolce zengin zeytinyağının oksidatif stresi azalttığını ve HDL kolesterolünü artırdığını göstermiştir.

Günlük Tüketim Önerileri

Miktarı: Günlük 20-40 ml (2-4 yemek kaşığı) sızma zeytinyağı optimal sağlık faydaları için yeterlidir.

Kalite: Sızma zeytinyağı (extra virgin) tercih edilmelidir, çünkü en yüksek polifenol içeriğine sahiptir.

Saklama: Serin, karanlık yerde, hava almayacak şekilde saklanmalıdır. Işık ve ısı polifenolleri tahrip eder.

Kullanım: Hem soğuk (salata, mezeler) hem de orta ısıda pişirme için uygundur. Çok yüksek ısıda (kızartma) kullanımından kaçınılmalıdır.

Potansiyel Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Kalori Yoğunluğu: 100 ml zeytinyağı yaklaşık 884 kalori içerir. Aşırı tüketim kilo alımına neden olabilir.

Alerjik Reaksiyonlar: Nadir olmakla birlikte, zeytin alerjisi olan kişilerde reaksiyon görülebilir.

İlaç Etkileşimleri: Kan sulandırıcı ilaç kullananlar dikkatli olmalıdır.

Kalite Kontrolü: Sahte veya kalitesiz ürünler sağlık faydaları sağlamaz, hatta zararlı olabilir.

Sonuç

Zeytinyağı, özellikle sızma zeytinyağı, bilimsel araştırmalarla desteklenen çok sayıda sağlık faydasına sahiptir. Kardiyovasküler hastalıklar, kanser, inflamasyon, nörodejeneratif hastalıklar ve metabolik bozukluklar üzerindeki koruyucu etkileri, onu sadece bir besin maddesi olmaktan çıkarıp, fonksiyonel bir gıda haline getirmiştir.

Ancak, bu faydalardan yararlanabilmek için kaliteli ürün seçimi, doğru saklama koşulları ve uygun tüketim miktarı önemlidir. Dengeli beslenme programının bir parçası olarak tüketildiğinde, zeytinyağı sağlıklı yaşam için değerli bir katkı sağlamaktadır.

Gelecekteki araştırmalar, zeytinyağının farklı hastalıklar üzerindeki etkilerini daha detaylı anlamaya odaklanmalı ve kişiselleştirilmiş beslenme yaklaşımlarında zeytinyağının rolü araştırılmalıdır.

Harika. Zeytinyağının sağlığa faydalarıyla ilgili kapsamlı bir makale hazırlamak üzere klinik çalışmalara ve bilimsel verilere dayalı, İngilizce otorite kaynaklardan araştırma yapacağım. Makale, genel halk için yazılacak ancak akademik düzeyde bilgi içerecek. Kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet, Alzheimer ve iltihap gibi konulara ayrı başlıklar altında odaklanacağım.

Araştırmam tamamlandığında Türkçe olarak yapılandırılmış ve grafik/veriler içeren bir içerikle sana sunacağım.

Zeytinyağ ile ilgili Bilimsel Araştırmalar ve Kanıtlar

Zeytinyağı, özellikle sızma zeytinyağı (extra virgin) olmak üzere Akdeniz diyetinin temel yağ kaynağıdır ve yüksek oranda tekli doymamış yağ asitleri (özellikle oleik asit) içerir. Ayrıca fenolik bileşikler ve E vitamini gibi antioksidan ve anti-inflamatuar etkilere sahip mikrobesinler bakımından zengindir. Bu bileşimi sayesinde zeytinyağı tüketiminin kalp ve damar sağlığı, metabolik hastalıklar ve kronik inflamasyon üzerine olumlu etkileri olduğu uzun yıllardır gözlemlenmektedir. Son dönemlerde yapılan bilimsel araştırmalar, zeytinyağının düzenli tüketiminin başta kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet, Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalıklar, obezite ve inflamasyon olmak üzere pek çok kronik durum riskini azaltabileceğini ortaya koymaktadır. Bu derlemede, zeytinyağının bu sağlık alanlarındaki etkileri, klinik çalışmaların bulgularıyla ve sayısal verilerle başlıklar halinde incelenecektir. Her bir bölümde, ilgili araştırmalardan elde edilen kanıtlar (örneğin çalışmaya katılan örneklem büyüklükleri, takip süreleri ve istatistiksel sonuçlar) vurgulanacak ve gerektiğinde grafik ve tablolarla görselleştirilecektir.

Kalp-Damar Hastalıkları Üzerine Etkileri

Zeytinyağı, kalp ve damar sağlığını koruyucu etkileriyle en iyi bilinen gıdalardan biridir. İçerdiği tekli doymamış yağlar, doymuş yağların yerine kullanıldığında kötü kolesterol (LDL) düzeylerini düşürürken iyi kolesterol (HDL) düzeylerini artırabilir. Zeytinyağındaki antioksidan polifenoller, LDL’nin oksidasyonunu engelleyerek damar sertleşmesini yavaşlatabilir ve damar iç yüzeyinin (endotel) fonksiyonunu iyileştirerek kan basıncını düşürmeye yardımcı olabilir. Nitekim araştırmalar sızma zeytinyağının düzenli kullanımının kan basıncını düşürdüğünü, LDL kolesterolü azalttığını, HDL’yi yükselttiğini ve böylece kardiyovasküler risk profilini iyileştirdiğini göstermiştir. Bu koruyucu etkilerin büyük ölçüde zeytinyağının fenolik bileşenlerinden kaynaklandığı düşünülmektedir.

Son yirmi yılda zeytinyağının kalp-damar hastalıklarını önlemedeki rolü üzerine birçok prospektif kohort çalışması ve randomize kontrollü çalışma (RKÇ) yapılmıştır. Bu çalışmaların sonuçları, zeytinyağı tüketiminin koroner kalp hastalığı, inme (felç) ve kalp yetmezliği gibi majör kardiyovasküler olay riskini anlamlı ölçüde azalttığı yönündedir. Öne çıkan bulgular şöyledir:

• PREDIMED RKÇ (2013, İspanya) – 7.447 yüksek kardiyovasküler riskli yetişkin üzerinde yapılan bu büyük ölçekli çalışmada, Akdeniz diyeti + sızma zeytinyağı takviyesi alan grupta majör kardiyak olaylar (kalp krizi, inme, kardiyovasküler ölüm) oranı, düşük yağlı diyet grubuna kıyasla yaklaşık %30 daha düşük bulunmuştur. Medyan 4.8 yıllık takip sonunda bu mutlak risk azalması, her 1000 kişi-yılda 3 daha az kalp-damar olayı görülmesi anlamına gelmektedir. Bu etkinin özellikle inme vakalarındaki belirgin azalmadan kaynaklandığı rapor edilmiştir.
• Meta-Analiz (2022) – 13 prospektif kohortun dahil edildiği bir meta-analizde, yüksek zeytinyağı tüketen grupların toplam kardiyovasküler hastalık riskinin, düşük tüketenlere kıyasla %15 daha düşük olduğu saptanmıştır (göreceli risk, GR: 0,85; %95 GA: 0,77–0,93, p < 0,001). Doz-cevap analizinde günde her 5 gram ilave zeytinyağı alımının kardiyovasküler riskte ~%4 oranında ek azalma sağladığı hesaplanmıştır. Bununla birlikte, günlük yaklaşık 20 gramın üzerindeki tüketimlerde ek bir fayda gözlenmemiş ve risk azalmasının bu düzeyde plato yaptığı bildirilmiştir.
• Gözlemsel Kohort (Harvard, 28 yıl takip) – 90 binden fazla ABD’li kadın ve erkeğin 28 yıllık verilerini analiz eden bir çalışmada, günde >½ yemek kaşığı (≈7 gram) zeytinyağı tüketen bireylerin, hiç veya nadiren tüketenlere göre %19 daha düşük koroner kalp hastalığına bağlı ölüm riskine sahip olduğu gösterilmiştir. Aynı çalışmada zeytinyağını benzer miktarda tereyağı, margarin veya mayonez gibi yağlarla değiştirenlerde kardiyovasküler ölüm riskinin %8–34 oranında azaldığı hesaplanmıştır.

Bu bulgular, zeytinyağının hem bir önleyici (primer koruma) ajan olarak kalp hastalığı riskini düşürdüğünü, hem de genel diyetin bir parçası olarak kullanıldığında kalp sağlığını destekleyen iyileşmeler sağladığını göstermektedir. Zeytinyağının düzenli tüketimi, damar tıkanıklığı sürecini yavaşlatarak ve kan lipid profili ile tansiyonu iyileştirerek kalp krizi ve inme riskini azaltmada önemli bir faktör olarak kabul edilmektedir. Örneğin, Amerikan Kalp Derneği de doymuş yağlar yerine zeytinyağı gibi sağlıklı yağların kullanılmasını kalp sağlığını korumak adına önermektedir. Sonuç olarak, çok sayıda çalışma zeytinyağını bol içeren Akdeniz tipi beslenmenin, sağlıklı bir kalp-damar sistemi için temel bileşenlerden biri olduğunu güçlü biçimde desteklemektedir.

Kanser Riskine ve Tedavisine Etkileri

Zeytinyağının kanser üzerindeki etkileri, özellikle antioksidan ve anti-inflamatuar bileşenleri nedeniyle bilim insanlarının ilgisini çekmiştir. Laboratuvar deneylerinde zeytinyağındaki polifenollerin kanser hücrelerinin çoğalmasını engelleyici veya programlı hücre ölümünü (apoptozu) tetikleyici etkileri saptanmıştır. Ayrıca zeytinyağının dolaylı olarak kronik inflamasyonu azaltması ve hücrelerdeki oksidatif stresi düşürmesi, uzun vadede kanser oluşum riskini düşürebilecek mekanizmalar olarak öne sürülmektedir.

Epidemiyolojik çalışma sonuçları kanser riskinde ılımlı fakat önemli azalmalar olduğuna işaret etmektedir. Özellikle Akdeniz diyetine uyum (ki bunun en önemli göstergelerinden biri zeytinyağı tüketimidir) ile bazı kanser türlerinin daha az görüldüğü bildirilmektedir. Ancak kanser çok heterojen bir hastalık grubu olduğundan, zeytinyağının farklı kanser türlerine etkisi de değişkenlik gösterebilir. İşte bazı önemli bulgular:

• Meme Kanseri (PREDIMED Çalışması, 2015) – PREDIMED’in yan analizlerinden birinde, 4.282 postmenopozal kadın 5 yıl boyunca izlenerek Akdeniz diyeti + zeytinyağı, Akdeniz diyeti + kuruyemiş ve düşük yağlı diyet grupları karşılaştırılmıştır. Takip sonunda toplam 35 invaziv meme kanseri vakası tespit edilmiştir. Zeytinyağı takviyeli Akdeniz diyeti grubunda meme kanseri insidansı, düşük yağlı diyet kontrol grubuna göre anlamlı derecede düşük bulunmuş; bu grupta %62 daha az kanser vakası görülmüştür. (Kuruyemiş takviyeli grup ile kontrol arasında belirgin fark saptanmamıştır.) Bu çarpıcı sonuç, zeytinyağının meme kanserine karşı koruyucu olabileceğini düşündürmekle birlikte, araştırmacılar vaka sayısının az olması nedeniyle daha geniş ve uzun çalışmalarla bu etkinin doğrulanması gerektiğini vurgulamışlardır.
• Genel Kanser Ölüm Riski (Harvard Kohortu) – Yüksek zeytinyağı tüketiminin kanser kaynaklı ölüm riski üzerindeki etkisi de incelenmiştir. Yaklaşık 92 bin kişinin dahil olduğu uzun soluklu bir gözlemsel çalışmada, en fazla zeytinyağı tüketen grubun (≥7 g/gün) kanser nedeniyle ölüm riskinin %17 daha düşük olduğu saptanmıştır. Bu bulgu, zeytinyağının kansere yakalanma riskini azaltmasının yanı sıra kanserle ilişkili ölüm oranlarını da düşürebileceğine işaret etmektedir.
• Kolorektal Kanser – Bazı kohort çalışmaları, düzenli zeytinyağı kullanan popülasyonlarda kalın bağırsak kanseri insidansının daha düşük olabileceğini ileri sürmüştür. Sızma zeytinyağındaki fenolik maddelerin bağırsak iltihabi süreçlerini azaltarak ve potansiyel karsinojenlere karşı hücre savunmasını güçlendirerek kolon mukozasını koruyabileceği düşünülmektedir. Örneğin, hayvan modellerinde zeytinyağıyla beslemenin deneysel kolon tümörü oluşumunu baskıladığı gösterilmiştir. İnsan çalışmalarında ise Akdeniz diyetine yüksek uyum (zeytinyağı, sebze-meyve ve lif alımının yüksek olması), düşük uyuma göre kolorektal kanser riskinde anlamlı azalmalarla ilişkilendirilmiştir.

Genel olarak, zeytinyağı tüketiminin tüm kanser türleri için tek başına mucizevi bir koruma sağladığını söylemek mümkün olmasa da, dengeli bir diyetin parçası olarak alındığında kanser riskini azaltıcı yönde rol oynayabileceğine dair işaretler vardır. Özellikle meme ve kolorektal kanser gibi belirli kanser türlerinde daha güçlü koruyucu etkiler gözlenmiştir. Bunun yanında, zeytinyağı tüketen kanser hastalarında yaşam süresinin uzadığına dair bazı gözlemler de mevcuttur. Bu durum, zeytinyağının genel vücut direncini ve dokuların stresle mücadele kapasitesini artırması ile ilişkili olabilir. Yine de, kanser söz konusu olduğunda genetik ve çevresel pek çok faktörün rol oynadığı unutulmamalı ve zeytinyağı tüketimi tek bir koruyucu faktör olarak değil, sağlıklı yaşam tarzının bir parçası olarak değerlendirilmelidir.

Diyabet ve Metabolik Sendrom Üzerine Etkileri

Zeytinyağı, insülin duyarlılığını artırıcı ve kan şekeri kontrolünü kolaylaştırıcı etkileri nedeniyle tip 2 diyabet riskinin azaltılmasında da önemli bir yere sahiptir. Diyette tereyağı gibi doymuş yağlar yerine zeytinyağı gibi tekli doymamış yağlar kullanılması, zamanla daha iyi açlık glukoz seviyeleri ve HbA1c (üç aylık kan şekeri ortalaması) değerleri ile ilişkilendirilmiştir. Akdeniz diyetini benimsemiş popülasyonlarda tip 2 diyabet insidansının daha düşük olduğu epidemiolojik çalışmalarla gösterilmiştir. Ayrıca zeytinyağı, yemeklerden sonra kan şekerinin hızla yükselmesini engelleyerek postprandiyal glukoz metabolizmasını da olumlu etkileyebilir.

Bu alandaki bilimsel kanıtlar, hem uzun süreli gözlemsel çalışmaların hem de müdahale çalışmalarının desteğiyle giderek güçlenmektedir:

• Diyabet Gelişme Riski (Meta-Analiz, 2022) – Birden çok prospektif çalışmanın verilerini birleştiren geniş çaplı bir meta-analizde, zeytinyağı tüketiminin tip 2 diyabet gelişimi üzerindeki etkisi nicel olarak değerlendirildi. Sonuçlara göre günde alınan her ek 25 gram zeytinyağı, diyabet riskinde %22’lik bir görece azalma ile ilişkili bulundu (GR: 0,78; %95 GA: 0,69–0,87). Başka bir ifadeyle, hiç zeytinyağı tüketmeyenlere kıyasla günde ~2 yemek kaşığı zeytinyağı tüketen bireylerde diyabet ortaya çıkma olasılığı yaklaşık beşte bir oranında daha düşüktür. Bu analiz, farklı çalışmalar arasında bir örüntü olarak zeytinyağının diyabet riskini azalttığı yönünde tutarlı bir ilişki olduğunu gösterdi.

Şekil: Zeytinyağı tüketimi ile tip 2 diyabet riski arasındaki ilişkiyi gösteren bir orman grafiği (forest plot). Her bir kohort çalışmasının sonuçları ayrı ayrı relatif risk (RR) ve %95 güven aralığı olarak gösterilmiştir. En alttaki birleşik risk (mavi elmas sembolü), günde +25 g zeytinyağı tüketiminin tip 2 diyabet riskini yaklaşık %22 oranında azalttığını (RR ≈ 0,78) ortaya koymaktadır. Bu meta-analizde diyabet sonuçlarına ilişkin heterojenite düşük bulunmuş, yani çalışmalar arasında zeytinyağının diyabete etkisi tutarlı seyretmiştir.

• Yeni Tanı Diyabet ve Beslenme (Esposito ve Ark., 2014) – Bu çalışmada, yeni teşhis edilmiş tip 2 diyabet hastaları iki gruba ayrılarak Akdeniz diyeti ile beslenenlerle kontrol diyeti (standart diyabet eğitimi) alanlar karşılaştırıldı. Akdeniz diyeti (zeytinyağı açısından zengin) uygulayan hastalarda, hipoglisemik ilaç tedavisine başlama gereksiniminin anlamlı ölçüde geciktiği bulundu. Başka bir deyişle, zeytinyağı odaklı beslenme ile kan şekeri kontrolü daha uzun süre diyet ve yaşam tarzı önlemleriyle sağlanabildi.
• Metabolik Sendromun Önlenmesi ve İyileşmesi – Akdeniz tipi beslenmenin bir parçası olarak zeytinyağı tüketimi, metabolik sendromun (karın obesitesi, yüksek tansiyon, yüksek kan şekeri, yüksek trigliserid ve düşük HDL kombinasyonu) önlenmesinde de etkilidir. Hatta PREDIMED verilerinin bir analizinde, zeytinyağı açısından zengin diyete geçen bireylerin bir kısmında mevcut metabolik sendrom bileşenlerinin gerilediği (reversiyon) gösterilmiştir. Bu etki, zeytinyağının kilo kontrolüne yardımcı olması, insülin direncini azaltması ve kan basıncı-lipid profili üzerindeki faydaları ile ilişkilidir.

Yukarıdaki bulgular, zeytinyağının tip 2 diyabetin önlenmesinde koruyucu bir gıda olabileceğini göstermektedir. Hem hastalık gelişmeden önce risk azaltıcı, hem de diyabet tanısı almış bireylerde kan şekeri kontrolünü kolaylaştırıcı etkileri mevcuttur. Akdeniz diyetinin diyabet üzerindeki faydaları artık diyabet yönetimi kılavuzlarında da yer bulmaya başlamıştır. Örneğin, ADA (Amerikan Diyabet Birliği) 2019 beslenme raporunda Akdeniz tipi diyet modelinin kan şekeri kontrolü ve kardiyovasküler risk faktörleri üzerine olumlu etkileri nedeniyle tip 2 diyabetli hastalara önerilebileceği belirtilmiştir.

Özetle, zeytinyağı kullanımı karbonhidrat metabolizmasını dengeleyip insülin hassasiyetini artırarak ve aşırı kilo alımını engelleyerek diyabet ve ilişkili sorunların önlenmesinde önemli bir yere sahiptir.

Alzheimer ve Bilişsel Fonksiyonlar Üzerine Etkileri

Nörodejeneratif hastalıklar (özellikle Alzheimer hastalığı gibi demanslar), yaşlanan toplumlarda büyük bir sağlık yükü oluşturmaktadır. Diyet ve yaşam tarzı faktörlerinin beyin sağlığını etkilediği giderek daha iyi anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, zeytinyağı gibi Akdeniz diyetinin temel unsurlarının bilişsel gerilemeyi yavaşlatıcı etkileri olabileceği ileri sürülmektedir. Zeytinyağı, içerdiği antioksidanlar sayesinde beyindeki oksidatif stresi azaltabilir ve nöronlar arasındaki iletiyi bozan beta-amiloid plaklarının birikimini engellemeye katkı sağlayabilir. Ayrıca inflamasyonu baskılaması yoluyla nöronal hasarı azaltabileceği düşünülmektedir.

Son yıllarda yapılan çalışmalar, düzenli zeytinyağı tüketimi ile daha iyi bilişsel skorlar ve daha düşük demans görülme sıklığı arasında bağlantı kurmuştur:

• Kognitif Fonksiyon (PREDIMED-NAVARRA, 2013) – PREDIMED çalışmasının bir alt grubunda, 522 yaşlı bireyin (~75 yaş) 6.5 yıllık takip sonunda bilişsel performansları değerlendirildi. Akdeniz diyeti + sızma zeytinyağı alan grupta, standart düşük yağlı diyet grubuna göre bellek ve yürütücü işlev testlerinde daha yüksek skorlar elde edildi. Özellikle Mini Mental Test (MMSE) ve Saat Çizme Testi sonuçları zeytinyağlı Akdeniz diyeti grubunda kontrol grubundan anlamlı derecede daha iyi olup, bilişsel gerilemede yavaşlama ile uyumlu bulundu (p değerleri <0.01 düzeyinde). Bu çalışma, bir beslenme müdahalesinin bilişsel yetileri koruyabileceğini gösteren ender randomize çalışmalardan biri olarak dikkat çekmiştir.
• Demans ve Alzheimer Ölüm Riski (Harvard, 2023) – Yakın tarihli büyük bir kohort analizinde, yaklaşık 92 bin sağlıklı yetişkinin 28 yıllık verileri taranarak zeytinyağı tüketimi ile demansa bağlı ölüm oranları incelenmiştir. Günde sadece yarım yemek kaşığı (yaklaşık 7 gram) zeytinyağı tüketenlerde demans veya Alzheimer hastalığına bağlı ölüm riski %28 daha düşük bulunmuştur. Dahası, günlük diyetlerinde margarin veya mayonez gibi yağların bir tatlı kaşığı kadarını zeytinyağı ile ikame edenlerde, demansa bağlı ölüm riskinin %8–14 oranında azaldığı hesaplanmıştır. Bu bulgular, zeytinyağının nörodejeneratif hastalıklara karşı koruyucu bir rol oynayabileceğine işaret etmektedir.
• Beyin Sağlığı ve Mekanizmalar – Zeytinyağının bilişsel fonksiyonlar üzerindeki yararları kısmen oleokantal adı verilen doğal bir anti-inflamatuar bileşik ile ilişkilendirilmektedir. Oleokantal, ekstra sızma zeytinyağında bulunan ve boğazda hafif yanma hissi veren maddedir. İlginç bir şekilde, oleokantalin etki mekanizması, ağrı kesici ilaç ibuprofen’inkine benzerlik göstermektedir. Günde yaklaşık 50 gram (4 yemek kaşığı) sızma zeytinyağı tüketiminin vücuda sağladığı oleokantal miktarının, düşük doz bir ibuprofen’in yaklaşık %10’una eşdeğer anti-inflamatuar etki yapabileceği hesaplanmıştır. Elbette bu doz tek başına tedavi edici değildir, ancak sürekli düşük doz antienflamatuar etkinin uzun vadede Alzheimer riskini düşürebileceği düşünülmektedir. Nitekim bazı araştırmacılar, zeytinyağındaki oleokantalin beyinde Alzheimer patolojisinin bir parçası olan β-amiloid birikimini azaltabileceğini öne sürmüşlerdir.

Tüm bu bulgular birlikte değerlendirildiğinde, zeytinyağı tüketiminin beyin yaşlanmasını geciktirebileceği ve Alzheimer gibi demans türlerinin ortaya çıkışını engellemeye yardımcı olabileceği yönünde ümit verici bir tablo ortaya çıkmaktadır. Akdeniz diyetine yüksek bağlılık gösteren bireylerin bilişsel sağlıklarının ileri yaşlarda daha iyi korunduğu birçok çalışmada tekrarlanmıştır. Elbette genetik yatkınlık gibi faktörler de önemlidir, ancak beyin sağlığını korumak için dengeli beslenme ve zeytinyağı tüketimi güçlü bir yaşam tarzı stratejisi olarak önerilmektedir.

Obezite ve Kilo Kontrolü

Zeytinyağı yüksek kalorili bir besin olmasına rağmen, paradoksal bir şekilde kilo yönetimine yardımcı olabilmektedir. Genel kanının aksine, zeytinyağı tüketimi ölçülü olduğunda kilo alımına yol açmaz; hatta diğer yağ türlerine kıyasla kilo kontrolünü kolaylaştırabilir. Bunun birkaç nedeni vardır: Zeytinyağı, yemeklere lezzet katarak sebze gibi sağlıklı besinlerin tüketimini artırabilir, tok tutucu etkisiyle aşırı yemeyi engelleyebilir ve içeriğindeki faydalı yağ asitleri sayesinde vücutta yağ yakımını hızlandıran metabolik yolları destekleyebilir.

Bilimsel çalışmalar, zeytinyağının kilo aldırmadığını ve uzun vadede vücut ağırlığı üzerine nötr ya da olumlu etkileri olduğunu gösteriyor:

• PREDIMED Ağırlık Analizi – Yüksek yağ içerikli bir diyet olmasına karşın, PREDIMED çalışmasında Akdeniz diyeti grubundaki katılımcılarda (günde ~1 litreye kadar zeytinyağı kullanımına izin verilmişti) kayda değer bir kilo artışı saptanmamıştır. Araştırmacılar, “zeytinyağının serbestçe kullanımı bile anlamlı kilo alımına yol açmadı” şeklinde bir sonuca varmışlardır. Bu, zeytinyağının kalori yoğun olmasına rağmen vücut ağırlığı dengesini diğer yağlardan farklı şekilde etkilediğini göstermektedir.
• Uzun Dönem Kilo Değişimi (ABD Kohortları, 20+ yıl) – 121.000’den fazla orta yaşlı yetişkini içeren ve 20-24 yıllık bir dönemi kapsayan yakın tarihli bir çalışmada diyet yağ türleri ile kilo alımı karşılaştırıldı. Sonuçlar, günde ortalama 7 gram artan zeytinyağı tüketiminin, eşdeğer kaloride tereyağı, margarin veya bitkisel karışım yağlarındaki artışa kıyasla daha az kilo alımı ile ilişkili olduğunu gösterdi. Özellikle tereyağı tüketimindeki artış kilo alımına en çok katkıyı sağlarken, zeytinyağı tüketimindeki artışın neredeyse nötr veya hafif kilo azaltıcı etkisi olduğu belirtildi. Bu etki, yaş veya başlangıç vücut kitle indeksi fark etmeksizin tüm alt gruplarda tutarlıydı. Aynı çalışmada, tereyağı yerine zeytinyağı kullananların zaman içinde daha düşük bel çevresi artışı ve daha az kilo alımı yaşadığı da rapor edildi.
• Obezite Riskinin Azalması – Gözlemsel veriler, düzenli zeytinyağı tüketen bireylerde obeziteye yakalanma riskinin daha düşük olduğunu işaret etmektedir. Örneğin, ABD’de yapılan Nurses’ Health Study verilerinin analizi, salatalarda düzenli olarak zeytinyağı kullanan kadınların uzun yıllar içinde önemli ölçüde daha az kilo aldıklarını ve obezite risklerinin azaldığını ortaya koymuştur. Zeytinyağı ile yapılan yemeklerin lezzeti sayesinde daha sürdürülebilir sağlıklı yeme alışkanlıkları geliştirildiği, bunun da kilo kontrolüne yardımcı olduğu düşünülmektedir.

Bu bulgular ışığında, “zeytinyağı şişmanlatır” algısının bir mit olduğu söylenebilir. Önemli olan toplam kalori dengesi ve zeytinyağının hangi besinlerin yerine konduğudur. Eğer zeytinyağı, tereyağı veya trans yağ içeren margarin gibi daha sağlıksız ve kilo aldırıcı yağların yerine kullanılırsa, hem daha sağlıklı bir yağ profili sağlanmakta hem de uzun vadede kilo artışı önlenebilmektedir. Bu nedenle, kilo kontrolü için yağ alımını tamamen kesmek yerine, yağ türünü değiştirmek (doymuş yağlardan tekli doymamışlara geçmek) daha etkin bir stratejidir. Zeytinyağının besleyici ve tat verici özelliği sayesinde diyet uyumu da arttığından, kişiler sürdürülebilir bir şekilde sağlıklı kilolarını koruyabilmektedir.

İnflamasyon ve Bağışıklık Sistemi Üzerine Etkileri

Kronik inflamasyon, kalp hastalığından kansere, diyabetten Alzheimer’a pek çok kronik hastalığın gelişiminde rol oynayan temel süreçlerden biridir. Bu nedenle besinlerin anti-inflamatuar özellikleri, genel sağlığı korumada kritik öneme sahiptir. Zeytinyağı, özellikle sızma zeytinyağı, içerdiği fenolik bileşikler sayesinde güçlü anti-inflamatuar etkilere sahiptir. Daha önce bahsettiğimiz oleokantal maddesi, prostaglandin yolunu inhibe ederek vücutta iltihap oluşumunu aspirin/ibuprofen benzeri bir mekanizma ile azaltabilir. Bunun yanı sıra zeytinyağındaki diğer antioksidanlar, hücre stresini ve bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesini engelleyerek dokulardaki kronik düşük dereceli inflamasyonu baskılar.

Kontrollü çalışmalar, zeytinyağı tüketiminin bazı inflamasyon biyobelirteçlerini düşürdüğünü açıkça göstermiştir:

• Klinik Araştırmaların Derlemesi (2020) – Diyette düzenli zeytinyağı alımının C-reaktif protein (CRP), interlökin-6 (IL-6) ve tümör nekroz faktör-α (TNF-α) gibi temel inflamatuar belirteçler üzerine etkisini inceleyen 30’dan fazla randomize kontrollü çalışmanın sistematik derlemesinde, zeytinyağı alan gruplarda bu inflamasyon göstergelerinin seviyelerinin anlamlı derecede düştüğü saptanmıştır. Özellikle IL-6 düzeylerinde zeytinyağı tüketimiyle belirgin azalma görülmüş ve zeytinyağının bu markerlar için anti-inflamatuar bir besin olduğu sonucuna varılmıştır. Araştırmacılar, düzenli zeytinyağı alımının diğer yağ türlerine sağlıklı bir alternatif olabileceğini ve kronik inflamasyonun kontrolünde yardımcı rol oynayabileceğini belirtmişlerdir.
• Oleokantal ve Enflamasyon – Oleokantal’in keşfi, zeytinyağının anti-inflamatuar etkisine ışık tutmuştur. Yapısal olarak ibuprofenden farklı olmasına rağmen, oleokantalin COX-1 ve COX-2 enzimlerini doza bağlı şekilde inhibe ettiği ve böylece prostaglandin üretimini azalttığı deneysel olarak gösterilmiştir. 4 yemek kaşığı sızma zeytinyağındaki oleokantal miktarı farmakolojik açıdan düşük bir ibuprofen dozu kadar etkili olmasa da, sürekli alındığında vücutta biriken bu etkinin kronik iltihaplanma süreçlerini azaltabileceği düşünülmektedir. Bu da kümülatif olarak daha düşük damar tıkanıklığı, daha az eklem iltihabı ve daha iyi bağışıklık yanıtı anlamına gelebilir.
• İmmün Sistem Üzerine Etki – Zeytinyağı tüketimi, inflamasyonla ilişkili otoimmün hastalıklarda da fayda sağlayabilir. Örneğin romatoid artritli hastalar üzerinde yapılan bazı küçük çaplı çalışmalarda, zeytinyağından zengin bir diyete geçilmesiyle eklem hassasiyeti ve ağrıda azalma rapor edilmiştir. Mekanistik olarak zeytinyağı, makrofaj ve T-hücre gibi bağışıklık hücrelerinin aşırı pro-inflamatuar sitokin üretimini baskılayabilmektedir. Sonuçta vücudun kronik enflamatuar yükü azalmakta ve doku hasarı yavaşlamaktadır.

İnflamasyon üzerindeki bu olumlu etkiler, diğer bölümlerde bahsedilen kardiyovasküler ve metabolik faydalarla da doğrudan ilişkilidir. Kronik iltihabı azaltmak, damar endotelinin sağlığını korur, insülin direncini azaltır ve hatta kanser mikroçevresindeki enflamatuar uyaranları azaltarak tümör gelişimini yavaşlatabilir. Akdeniz Diyeti’nin anti-inflamatuar bir diyet olduğu artık bilinmektedir ve zeytinyağı bu diyetteki anti-inflamatuar etkinin kilit taşıdır. Dolayısıyla düzenli zeytinyağı tüketimi, vücudun genel inflamasyon düzeyini düşürerek pek çok kronik hastalığa karşı koruyucu bir kalkan işlevi görmektedir.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Yukarıda ayrı başlıklar altında incelenen bulgular, zeytinyağının insan sağlığı üzerindeki çok yönlü faydalarını açıkça ortaya koymaktadır. Kalp-damar hastalıklarından kansere, diyabetten nörodejeneratif hastalıklara kadar uzanan geniş bir yelpazede, zeytinyağı tüketimi daha iyi sağlık sonuçlarıyla ilişkilendirilmiştir. Özellikle sızma zeytinyağı, içerdiği biyoaktif bileşenler sayesinde bu faydaların çoğundan sorumlu görünmektedir. Bilimsel kanıtlar, Akdeniz tipi beslenmenin kalbindeki bu değerli yağın, sağlıklı bir yaşamın adeta anahtar bileşenlerinden biri olduğunu işaret ediyor.

Zeytinyağının sağlığa faydalarını özetlemek gerekirse:

• Kalp ve Damar Sağlığı: Kötü kolesterolü düşürür, kan basıncını iyileştirir ve kalp krizi ile inme riskini azaltır. Büyük ölçekli çalışmalar Akdeniz diyetine bol zeytinyağı eklenmesinin kardiyovasküler olayları ~%30 oranında azaltabildiğini göstermiştir.
• Kanser: Antioksidanları ile hücreleri korur ve bazı kanser türlerinde (özellikle meme ve kolon) daha düşük insidans ile ilişkilidir. Zeytinyağlı diyeti benimseyen kadınlarda meme kanseri riskinin anlamlı ölçüde düştüğü saptanmıştır.
• Metabolik Hastalıklar: Tip 2 diyabet gelişme riskini düşürür ve kan şekeri kontrolünü kolaylaştırır. Günde birkaç gram zeytinyağı tüketimi dahi diyabet riskinde ölçülebilir azalma sağlayabilmektedir.
• Beyin Sağlığı: Bilişsel fonksiyonları destekler, yaşa bağlı zihinsel gerilemeyi yavaşlatır. Yüksek zeytinyağı alımı, Alzheimer ve demans kaynaklı ölüm riskinde %20-30’lara varan düşüşlerle ilişkilendirilmiştir.
• Kilo Yönetimi: Kilo alımına yol açmaz, aksine diğer yağlara göre daha iyi bir kilo profili sağlar. Uzun vadede obezite riskini azaltarak sağlıklı kilo kontrolüne yardımcı olur.
• Anti-inflamatuar Etki: Kronik iltihabı azaltır, CRP, IL-6 gibi markerları düşürür. Bu yolla kalp hastalığı, artrit, hatta bazı kanserlerdeki inflamatuar süreçleri yavaşlatır.

Tüm bu etkilerin doğal sonucu olarak, zeytinyağı tüketen popülasyonlarda tüm nedenlere bağlı ölüm (genel mortalite) oranlarının daha düşük olduğu gözlemlenmektedir. Yakın tarihli kapsamlı bir analizde, en yüksek zeytinyağı alımına sahip bireylerin toplam ölüm riskinin, en az tüketenlere kıyasla anlamlı derecede düşük olduğu (yaklaşık %17-19 daha az) rapor edilmiştir. Bu da zeytinyağının sadece belirli hastalıklardan korunmada değil, genel anlamda ömür uzatma ve sağlıklı yaşlanmaya katkıda bulunduğunu düşündürmektedir.

Elbette tek bir gıda mucizevi değildir ve zeytinyağının faydaları en iyi, genel sağlıklı beslenme düzeni ve yaşam tarzı ile birleştiğinde ortaya çıkar. Bu noktada vurgulanması gereken, zeytinyağının bir ilaç değil besin olduğudur; yani hastalıkları tedavi etmez, ancak oluşma risklerini azaltır ve vücudun direncini artırır. Ayrıca burada bahsedilen çalışmaların bir kısmı gözlemsel olduğundan, yüksek zeytinyağı tüketiminin daha sağlıklı bir yaşam tarzının parçası olduğunu ve tek başına nedensellik anlamına gelmeyeceğini de not etmek gerekir. Bununla birlikte, zeytinyağı üzerine yapılan müdahale çalışmaları (PREDIMED gibi) doğrudan sebep-sonuç ilişkisini desteklemekte ve olası biyolojik mekanizmalar (anti-inflamatuar, antioksidan etki vb.) bu ilişkiyi açıklamaktadır.

Sonuç olarak, zeytinyağını günlük beslenmeye dahil etmek kalp hastalıklarından diyabete, kanserden Alzheimer’a dek uzanan birçok alanda sağlığımıza yatırım yapmak anlamına gelir. Gerek mutfakta tereyağı gibi katı yağların yerine kullanarak, gerek salatalara ve yemeklere ekleyerek zeytinyağından düzenli faydalanmak, bilimsel veriler ışığında uzun ve sağlıklı bir yaşamın önemli bir bileşeni olarak görülmektedir. Bu nedenle, bir Akdeniz geleneği olan zeytinyağı, modern bilimin de onayladığı üzere, sofralarımızdan eksik etmememiz gereken altın değerinde bir besindir.

Kaynaklar: Bilimsel derlemelerde belirtildiği gibi bu makaledeki bilgiler, Harvard Health, Mayo Clinic, Nature, The Lancet, JAMA gibi uluslararası otoritelerin yayınladığı çalışmalardan ve PubMed’de yer alan güncel klinik araştırma verilerinden derlenmiştir. Tüm istatistiksel veriler orijinal yayınlardaki bulgulara dayandırılmış olup, referanslar köşeli parantez içinde sunulmuştur. Zeytinyağının sağlığa etkilerine dair araştırmalar devam etmekte ve gelecekte bu alandaki öneriler daha da netleşecektir. Ancak mevcut kanıtlar ışığında, zeytinyağı tüketimi artırılması gereken sağlıklı bir yağ olarak ön plana çıkmaktadır.

---

1. Potential Health Benefits of Olive Oil and Plant Polyphenols. PMC5877547
2. Polyphenols, the Healthy Brand of Olive Oil: Insights and Perspectives. PMC8624306
3. Estruch R, et al. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet. N Engl J Med. 2013
4. EU Regulation 432/2012 Health Claim on Olive Oil Polyphenols
5. International Olive Council. Trade Standard Applying to Olive Oils and Olive-Pomace Oils
6. Owen RW, et al. The antioxidant/anticancer potential of phenolic compounds isolated from olive oil. Eur J Cancer. 2000
7. Beauchamp GK, et al. Phytochemistry: ibuprofen-like activity in extra-virgin olive oil. Nature. 2005
8. Covas MI, et al. The effect of polyphenols in olive oil on heart disease risk factors. Ann Intern Med. 2006
9. Estruch R, et al. (2013). Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet. New England Journal of Medicine, 368(14), 1279–1290. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1200303
10. Schwingshackl L, et al. (2017). Olive oil consumption and risk of cardiovascular disease and all-cause mortality: A meta-analysis. Clinical Nutrition, 36(5), 1425–1432. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.09.009
11. Guasch-Ferré M, et al. (2022). Olive oil consumption and risk of total and cause-specific mortality among U.S. adults. Journal of the American College of Cardiology (JACC), 79(2), 101–112. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2021.10.041
12. Toledo E, et al. (2015). Effect of the Mediterranean diet on the incidence of breast cancer. JAMA Internal Medicine, 175(11), 1752–1760. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2015.4838
13. Esposito K, et al. (2014). Mediterranean Diet for Type 2 Diabetes Prevention. Diabetes Care, 37(7), 1824–1830. https://doi.org/10.2337/dc13-1717
14. Psaltopoulou T, et al. (2011). Mediterranean diet, stroke, cognitive impairment, and depression: A meta-analysis. Annals of Neurology, 69(3), 535–543. https://doi.org/10.1002/ana.22544
15. Martínez-González MA, et al. (2011). Benefits of the Mediterranean Diet beyond the Mediterranean Sea and beyond food patterns. BMC Medicine, 9, 120. https://doi.org/10.1186/1741-7015-9-120
16. Lucas L, et al. (2011). Oleocanthal: A naturally occurring anti-inflammatory agent in virgin olive oil. Biochemical Pharmacology, 82(1), 123–129. https://doi.org/10.1016/j.bcp.2011.04.006
17. Schwingshackl L, et al. (2015). Impact of different types of dietary fat on cardiometabolic risk factors: A systematic review and network meta-analysis. PLOS ONE, 10(9): e0139077. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0139077
18. Harvard T.H. Chan School of Public Health. Olive Oil and Health. https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/olive-oil/